गुणस्तरहीन उपचारकै कारण ६०% मृत्यु: स्वास्थ्य प्रणालीमा गम्भीर संकट

काठमाडौं – स्वास्थ्य सेवा नपाएर होइन, पाएका सेवाको खराब गुणस्तरका कारण बढी मानिसले ज्यान गुमाइरहेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ। प्रख्यात मेडिकल जर्नल ल्यान्सेटको एक अध्ययनअनुसार कुल ८० लाखमध्ये करिब ६० प्रतिशत मृत्युहरू गुणस्तरहीन उपचारकै कारण भएका छन्।

यसले देखाउँछ कि स्वास्थ्य सेवा मात्र उपलब्ध हुनु पर्याप्त छैन, ती सेवा गुणस्तरीय पनि हुनुपर्छ। गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा बहुआयामिक र जटिल प्रक्रिया हो, जसलाई निरन्तर सुधार गर्दै लैजानु आवश्यक छ।

गुणस्तरीय सेवा सुनिश्चित गर्न डब्लुएचओका ७ आधार

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले गुणस्तरीय सेवा सुनिश्चित गर्न निम्न सात आधार निर्धारण गरेको छ:

• सुरक्षा (Safety)

• समयमै सेवा (Timeliness)

• प्रभावकारिता (Effectiveness)

• समानता (Equity)

• जनकेन्द्रित सेवा (People-Centered Care)

• एकीकृत सेवा (Integrated Care)

• निरन्तर सुधार र मूल्यांकन (Continuous Improvement)

यी आधारहरू अवलम्बन नगर्दा बिरामीहरूले सेवा त पाउँछन्, तर त्यसबाट आवश्यक लाभ लिन सक्दैनन्। कतिपय अवस्थामा ज्यानै गुम्ने अवस्था आउन सक्छ।

स्वास्थ्य प्रणालीमा देखिएका समस्या

नेपालमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्ने क्रममा धेरै चुनौती छन्। समयमै उपचार नपाइनु, आवश्यक औषधि नपाइनु, दुर्गम क्षेत्रमा सेवा नपुगेको अवस्था, निरीक्षण प्रणालीको अभाव, र सेवा पश्चातको मूल्यांकन नहुनु जस्ता समस्याले स्थिति अझ गम्भीर बनाइरहेका छन्।

छिमेकी मुलुक भारतको उदाहरण

भारतमा मातृ मृत्युदर अपेक्षाकृत उच्च रहनुको कारण सेवा उपलब्ध भए पनि त्यसमा गुणस्तरको अभाव रहेको बताइन्छ। यसले देखाउँछ कि अस्पताल पुगेर मात्र रोग निको हुँदैन, उपचारको गुणस्तर पनि अत्यन्त आवश्यक छ।

सुधारका उपायहरू

स्वास्थ्य सेवा सुधार गर्न विशेषज्ञहरूले निम्न उपायहरूमा जोड दिएका छन्:

• स्वास्थ्यकर्मीहरूको नियमित तालिम र क्षमता विकास

• अत्यावश्यक औषधि र उपकरणहरूको उपलब्धता

• निरीक्षण प्रणालीको मजबूती

• सेवा पश्चातको परिणामको मूल्यांकन र उत्तरदायित्वको संस्कृति विकास

कम खर्चमै गुणस्तरीय सेवा सम्भव

धनी देशहरूमा कम खर्चमै प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने अभ्यासबाट नेपालले धेरै सिक्न सक्छ। त्यसका लागि बजेट मात्र होइन, सोच, नीति र कार्यान्वयनमा आमूल परिवर्तन आवश्यक देखिन्छ।