काठमाडौँ । हिमालय र तिब्बती पठार एसियाका लागि विशाल प्राकृतिक ‘जलभण्डार’ हुन्। हिमनदी, हिउँ, स्थायी रूपमा जमेको भूमि र रक ग्लेसियरमा सञ्चित पानी क्रमशः पग्लिएर नदी प्रणालीमा पुग्दा नेपालसहित दक्षिण एसियाका करोडौँ मानिसको खानेपानी, कृषि, जलविद्युत् र पारिस्थितिक प्रणालीलाई आधार प्रदान गर्छ। तर जलवायु परिवर्तनका कारण यो प्राकृतिक प्रणाली तीव्र गतिमा परिवर्तन हुँदै गएको छ। हिमनदीको क्षेत्रफल र बरफको मात्रा घट्दै जाँदा हिमताल विस्तार भइरहेका छन् भने बाढी, हिमताल विस्फोट, हिमपहिरो र अन्य भू–जोखिम पनि बढिरहेका छन्।हालै प्रकाशित एक अध्ययनले तिब्बती पठारमा यसअघि अनुमान गरिएभन्दा निकै ठूलो ‘रक ग्लेसियर’ भण्डार रहेको देखाएको छ। चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले तिब्बती पठारभरि १ लाख ३० हजारभन्दा बढी रक ग्लेसियर पहिचान गरेका छन्। बरफ, चट्टान र माटोको मिश्रणबाट बनेका यी संरचना बाक्लो ढुंगा तथा माटोको तहभित्र लुकेका हुन्छन् र अत्यन्तै बिस्तारै सर्छन्। उच्च रिजोल्युसनको अप्टिकल इमेजरी, राडार डेटा, डिजिटल एलिभेसन मोडल तथा डीप–लर्निङ प्रविधिको प्रयोगबाट गरिएको अध्ययनले यी रक ग्लेसियरमा रहेको बरफले करिब ९२ देखि १८६ घन किलोमिटर पानीबराबरको जलभण्डार प्रतिनिधित्व गर्ने देखाएको छ।यसले तिब्बती पठारमा परम्परागत हिमनदीबाहेक पनि ठूलो मात्रामा जमेको पानी रहेको पुष्टि गर्छ। विशेषगरी हिमनदी कम भएका वा तीव्र रूपमा पग्लिरहेका क्षेत्रमा रक ग्लेसियरबाट हुने अत्यन्तै ढिलो पानी आपूर्ति दीर्घकालीन नदी प्रवाह र पारिस्थितिक प्रणालीका लागि महत्त्वपूर्ण हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ। तर रक ग्लेसियर आफैं पनि निरन्तर बिस्तारै सर्ने भएकाले नदी उपत्यका वा सडकजस्ता संरचनासँग जोडिँदा जमिनमा विकृति, नदी अवरोध र मलबे बग्ने जोखिम निम्तिन सक्छ।तिब्बती पठारलाई ‘एसियन वाटर टावर’ भनिन्छ। यहाँको हिउँ, हिमनदी र स्थायी रूपमा जमेको पानीले एसियाका प्रमुख नदी प्रणालीलाई प्रभावित गर्छ। नेपालका नदीहरू पनि यही हिमाली जलचक्रसँग जोडिएका छन्। त्यसैले तिब्बती पठारमा हुने हिम तथा भू–आकृतिक परिवर्तनलाई नेपालले केवल छिमेकी देशको वातावरणीय विषयका रूपमा हेर्न मिल्दैन। हिमनदीको तीव्र पग्लाइ, हिमतालको विस्तार, रक ग्लेसियरको गति र स्थायी जमेको भूमि पग्लिने प्रक्रियाले सीमापार नदीको बहाव तथा हिमाली विपद्को जोखिममा असर पार्न सक्छ ।
नेपालका हिमनदीको अवस्था पनि चिन्ताजनक छ। सन् २०२३ मा प्रकाशित एक समीक्षा अध्ययनले नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिको प्रवृत्ति प्रतिवर्ष ०.०२ देखि ०.१६ डिग्री सेल्सियससम्म रहेको र हिमनदीको क्षेत्रफल, बरफको भण्डार तथा हिमनदीको सन्तुलनमा नकारात्मक परिवर्तन देखिएको जनाएको छ। अध्ययनअनुसार नेपालका हिमनदीले वार्षिक रूपमा करिब ४.२९ घन किलोमिटर बरफको आयतन गुमाइरहेका छन् भने पछिल्लो करिब ३० वर्षमा कुल बरफ भण्डारमा करिब १२८.८४ घन किलोमिटर कमी आएको छ। यही अवधिमा हिमतालको विस्तार पनि तीव्र भएको पाइएको छ।हिमताल विस्तारसँगै हिमताल विस्फोटजन्य बाढीको जोखिम पनि बढिरहेको छ। नेपालमा ३९ वटा हिमतालसँग सम्बन्धित ४५ वटा ऐतिहासिक घटना पहिचान गरिएको छ। हिमनदी पग्लिँदै जाँदा पुराना हिमताल विस्तार हुने र नयाँ हिमताल बन्ने भएकाले आगामी दिनमा यस्तो जोखिम थप गम्भीर हुन सक्छ।हिमनदी संकटको सबैभन्दा जटिल पक्ष यसको दोहोरो प्रभाव हो। सुरुमा हिमनदी तीव्र रूपमा पग्लिँदा नदीमा पानीको मात्रा बढेर बाढी तथा हिमताल विस्फोटको जोखिम बढ्न सक्छ। तर लामो समयसम्म हिमनदीको बरफ भण्डार घट्दै गएपछि नदीमा हिमनदीबाट आउने पानी पनि कम हुँदै जान सक्छ। नेपालको लाङटाङ क्षेत्रमा गरिएको अध्ययनले भविष्यमा हिमनदीबाट आउने बहावको तुलनामा वर्षा र आधारभूत बहावको भूमिका बढ्दै जाने सम्भावना देखाएको छ। यसले नेपालका लागि आज बढी पानी र विपद्को जोखिम तथा भोलि पानीको अभाव हुने जोखिम एकैसाथ रहेको देखाउँछ।हिमनदी पग्लिनु हिमाली क्षेत्रको मात्र समस्या होइन। हिमनदी र हिउँले नदीको मौसमी बहावलाई नियमन गर्ने भएकाले कृषि, खानेपानी, जलविद्युत् र नदीमा आधारित पारिस्थितिक प्रणाली प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन्छन्। त्यसैले हिमनदीको संकटलाई वातावरणीय समस्यामात्र नभई जलसुरक्षा, खाद्य सुरक्षा र ऊर्जा सुरक्षाको विषयका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।नेपालका लागि अर्को चुनौती सीमापार हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनबारे नियमित र विश्वसनीय सूचना प्राप्त गर्नु हो। सन् २०२६ मा इसिमोडले हिन्दुकुश हिमालयका लागि क्षेत्रीय क्रायोस्फियर रणनीति सार्वजनिक गर्दै हिमनदी, हिउँ र स्थायी रूपमा जमेको भूमिको दीर्घकालीन तथा नदी बेसिनअनुसारको निगरानी आवश्यक रहेको जनाएको छ। हिमनदी क्षय, हिउँको बदलिँदो स्वरूप र स्थायी जमेको भूमि पग्लिँदा हिमताल विस्फोट, पहिरो र बाढीको जोखिम बढिरहेको उसको मूल्यांकन छ।
यस अवस्थामा नेपालले चीनसँग सीमापार हिमनदी, हिमताल र रक ग्लेसियरसम्बन्धी वैज्ञानिक तथ्यांक आदानप्रदानलाई संस्थागत बनाउन आवश्यक छ। विशेषगरी नेपालको उत्तरी सीमासँग जोडिएका जलाधारमा हिमतालको अवस्था, हिमनदीको गति, हिउँको मात्रा र जमेको भूमिको परिवर्तनबारे नियमित सूचना उपलब्ध भएमा बाढी तथा अन्य विपद्को पूर्वसूचना प्रणाली अझ प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरिएको इसिमोडको नयाँ मूल्यांकनले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा हिमनदीको बरफ क्षय सन् २००० यता झन् तीव्र भएको देखाएको छ। सन् १९९० देखि २०२० सम्म क्षेत्रमा हिमनदीको कुल क्षेत्रफल करिब १२ प्रतिशत घटेको र साना हिमनदीहरू सबैभन्दा तीव्र रूपमा संकुचित भइरहेको रिपोर्टले जनाएको छ। नेपालका लागि यो विशेष चिन्ताको विषय हो, किनकि साना हिमनदीहरू जलवायु परिवर्तनप्रति बढी संवेदनशील हुन्छन्।अब नेपालले हिमनदी र हिमतालको निरन्तर निगरानी, उपग्रह तथा राडार प्रविधिको विस्तार, सीमापार वैज्ञानिक सूचना आदानप्रदान र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ। साथै, जलविद्युत् तथा सिँचाइका दीर्घकालीन योजनामा भविष्यमा हुने हिमनदी परिवर्तनलाई समेत समावेश गर्न आवश्यक छ। आजको नदी बहावलाई मात्र आधार बनाएर आगामी दशकका जलस्रोत योजना बनाउनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।हिमालयको संरक्षण नेपाल, चीन, भारत, भुटान र पाकिस्तानलगायत हिमाली तथा तल्लो तटीय देशको साझा एजेन्डा बन्नुपर्छ। किनभने हिमनदीको परिवर्तन सीमामा रोकिँदैन, त्यसको प्रभाव नदीसँगै तलतिर बग्छ। तिब्बती पठारमा भेटिएको विशाल रक ग्लेसियर भण्डारले हिमाली क्षेत्रबारे हाम्रो बुझाइ अझै अधुरो रहेको देखाएको छ।नेपालका लागि चुनौती स्पष्ट छ—छोटो अवधिमा बढी पानी र विपद्, दीर्घकालमा कम पानी र जलसुरक्षाको संकट। हिमाल पग्लिनु केवल हिमालको समस्या होइन; यसको पानी तराईसम्म पुग्छ, नदीले विद्युत् उत्पादन गर्छ, बहावले कृषि धान्छ र यसको परिवर्तनले बाढीको जोखिम निर्धारण गर्छ। त्यसैले हिमनदी संरक्षण वास्तवमा नेपालको जलसुरक्षा, खाद्य सुरक्षा, ऊर्जा सुरक्षा र विपद् सुरक्षाको संरक्षण पनि हो।
