काठमाडौं । विदेशी राष्ट्रप्रमुखलाई स्वागत गर्न अमेरिकी राष्ट्रपति ह्वाइट हाउसबाट सिधै विमानस्थल पुग्नु सामान्य कूटनीतिक अभ्यास होइन। तर, बुधबार साँझ मेरिल्यान्डस्थित जोइन्ट बेस एन्ड्रयुज विमानस्थलमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङलाई स्वागत गर्न पत्नी मेलानियासहित पुगे। सी र उनकी पत्नी पेङ लियुआन विमानबाट ओर्लिँदा रेड कार्पेट, अमेरिकी सेनाको ब्यान्ड र फ्लाई–ओभरसहित भव्य स्वागत गरिएको थियो। ट्रम्पले सीसँग मुस्कुराउँदै हात मिलाउनुका साथै उनको काँधमा धापसमेत मारे।
बाहिरबाट हेर्दा यो दृश्य अमेरिका र चीनबीचको न्यानो सम्बन्धको संकेतजस्तो देखिए पनि यसको भित्री पाटोमा गहिरो भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा, व्यापारिक तनाव र विश्व अर्थतन्त्रमा प्रभाव जमाउने संघर्ष लुकेको छ। विशेषगरी, चीनलाई अमेरिकाको प्रमुख रणनीतिक प्रतिस्पर्धी मान्दै आएका ट्रम्पले सीलाई दिएको भव्य स्वागतलाई अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूले उनको विदेश नीतिमा देखिएको विरोधाभासका रूपमा चित्रण गरेका छन्।
एकातिर ट्रम्पले क्यानडा र युरोपेली संघजस्ता परम्परागत सहयोगीहरूमाथि उच्च ट्यारिफ लगाउने धम्की दिइरहेका छन् भने अर्कोतिर अमेरिकाको प्रमुख रणनीतिक प्रतिस्पर्धी चीनका राष्ट्रपतिका लागि रेड कार्पेट ओछ्याइएको छ। अमेरिकी राजनीतिमा समेत यस विषयमा प्रश्न उठेका छन्। रिपब्लिकन सिनेटर रोजर विकरले सीलाई ‘क्रूर र दमनकारी तानाशाह’ भन्दै ट्रम्पले उनलाई निमन्त्रणा दिन नहुने तर्क गरेका थिए।
ट्रम्पले चीनको इरानसँगको सम्बन्ध तथा सन् २०२० को अमेरिकी निर्वाचनमा चीनले हस्तक्षेप गरेको आरोपलाई समेत तुलनात्मक रूपमा नरम ढंगले लिएको आलोचना हुँदै आएको छ। चीनले इरानलाई अमेरिकी सेनाविरुद्ध प्रयोग हुन सक्ने भूउपग्रह तस्बिर उपलब्ध गराएको विषयमा ट्रम्पले चीनले पनि अमेरिकाले जस्तै आफ्नो स्वार्थअनुसार काम गर्ने प्रतिक्रिया दिएका थिए।
व्यापार युद्धमा दुई महिनाको युद्धविराम
सीको भ्रमणको तत्कालीन प्रमुख उपलब्धि अमेरिका–चीन व्यापार युद्धमा भएको अस्थायी सहमति हो। अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टका अनुसार दुई देशबीचको व्यापारिक युद्धविराम थप दुई महिना लम्ब्याउने सहमति भएको छ। यसअघि उक्त सहमति नोभेम्बर १० मा समाप्त हुने तय थियो।
सहमतिको मुख्य पक्षमा अमेरिकाले चिनियाँ अर्थतन्त्रमाथि लगाएका केही ट्यारिफ तथा प्रतिबन्धलाई तत्कालका लागि स्थगन गर्ने र चीनले अमेरिकी उद्योगका लागि आवश्यक रेयर अर्थ मिनरल्सको निरन्तर आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने विषय छन्। कार, विमान र सेमीकन्डक्टरलगायतका उद्योगका लागि रेयर अर्थ मिनरल्स महत्त्वपूर्ण कच्चा पदार्थ हुन्।
यो दुई महिनाको समयसीमा राजनीतिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। अमेरिकामा आगामी नोभेम्बर ३ मा मध्यावधि निर्वाचन हुँदैछ। त्यस्तै, चीनमा अक्टोबरमा कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय कमिटी बैठक, नोभेम्बरमा एपीईसी सम्मेलन र डिसेम्बरमा अमेरिकाको मियामीमा जी–२० सम्मेलन आयोजना हुँदैछन्।
ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनका विश्लेषक जोनाथन सीजिनका अनुसार चीनले अहिले समय किन्ने रणनीति अपनाएको देखिन्छ। अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनपछि ट्रम्पको घरेलु राजनीतिक अवस्था परिवर्तन हुन सक्ने आकलनका बीच बेइजिङले तत्काल टकराव बढाउनुको सट्टा अस्थायी सहमति कायम राख्न खोजेको उनको विश्लेषण छ।
वार्ताको टेबलमा एआईदेखि ताइवानसम्म
ट्रम्प र सीबीचको भेटवार्तामा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, ताइवान, रुस तथा इरानसँग चीनको सम्बन्ध र ट्यारिफ कटौती प्रमुख विषय बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
एआईसम्बन्धी विषयमा पहिलोपटक सुरक्षा र नियमनका मुद्दामा गम्भीर छलफल हुने संकेत गरिएको छ। अमेरिकाले चीनलाई उन्नत एआई चिप्सको पहुँचमा प्रतिबन्ध लगाउँदै आएको छ। यसबीच राष्ट्रिय सुरक्षामा जोखिम उत्पन्न गर्न सक्ने एआईसम्बन्धी गतिविधिबारे दुवै देशले एक–अर्कालाई जानकारी गराउने प्रणाली विकास गर्ने विषयमा छलफल हुन सक्ने बताइएको छ।
ताइवान अर्को संवेदनशील विषय हो। चीनले ताइवानलाई आफ्नो भूभागको हिस्सा मान्दै आएको छ भने अमेरिकाले ताइवानसँग सुरक्षा तथा रणनीतिक सम्बन्ध कायम राख्दै आएको छ। त्यसैले ताइवानसम्बन्धी अमेरिकी नीति र चीनको सुरक्षा चासोबीचको अन्तरले वार्तालाई थप जटिल बनाउन सक्छ।
त्यसैगरी, रुस र इरानसँग चीनको सम्बन्ध पनि अमेरिकी चासोको विषय बन्नेछ। चीनले रुसबाट ठूलो मात्रामा तेल खरिद गर्दै आएको छ भने इरानसँग पनि आर्थिक सम्बन्ध कायम राखेको छ। अमेरिकाले चीनमाथि थप दबाब सिर्जना गर्न ट्यारिफलाई समेत साधनका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको अवस्थामा यी विषयमा सहमति खोज्नु चुनौतीपूर्ण देखिन्छ।
दुवै देशबीच करिब ३०–३० अर्ब डलर बराबरका वस्तुमा लगाइएका ट्यारिफ घटाउने तथा कृषि र ऊर्जा उत्पादनसँग सम्बन्धित व्यापारमा कर कम गर्ने विषयसमेत छलफलको एजेन्डामा रहने बताइएको छ।
सीको संयमित सन्देश, ट्रम्पको व्यक्तिगत कूटनीति
अमेरिका आइपुगेपछि चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यममार्फत जारी गरिएको लिखित वक्तव्यमा सीले ‘सहकार्य, व्यवस्थित प्रतिस्पर्धा र शान्ति’को सन्देश दिएका छन्। तर, अमेरिका–चीनबीच रहेका प्रमुख मतभेदका विषयमा उनले विस्तृत टिप्पणी गरेका छैनन्।
सीले दीर्घकालीन रणनीतिमा जोड दिँदै आएको देखिन्छ भने ट्रम्पले व्यक्तिगत सम्बन्ध र प्रत्यक्ष वार्तालाई कूटनीतिक उपलब्धि हासिल गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। यही फरक दृष्टिकोणका कारण दुई नेताबीचको भेटवार्तालाई केवल औपचारिक कूटनीतिक कार्यक्रमभन्दा पनि अमेरिका–चीन शक्ति प्रतिस्पर्धाको महत्त्वपूर्ण चरणका रूपमा हेरिएको छ।
रेड कार्पेट, सैन्य ब्यान्ड र भव्य आतिथ्यले दुई नेताबीचको सौहार्दपूर्ण वातावरण देखाए पनि त्यसपछाडि व्यापार, प्रविधि, सुरक्षा र विश्वव्यापी प्रभावका विषयमा गहिरो प्रतिस्पर्धा कायम छ। त्यसैले ट्रम्प–सी भेटवार्ताको वास्तविक महत्त्व स्वागत समारोहमा भन्दा पनि त्यसपछि हुने वार्ताबाट दुवै पक्षले हासिल गर्ने ठोस सहमतिमा निर्भर रहनेछ।
