केशव दाहालको उपन्यास ‘इथा’ अतीतको कथा मात्र नभई वर्तमानका जटिल प्रश्नहरूको गहिरो अभिव्यक्ति हो, जसले सत्ता, लैङ्गिकता, धर्म र स्वतन्त्रताजस्ता विषयलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्छ। इतिहासलाई कथामा रूपान्तरण गर्दै लेखिएको यो कृतिले सामान्यतया बोझिलो मानिने इतिहासलाई पनि रोचक बनाएको छ। वसुधाको विद्रोहबाट सुरु हुने कथा नयनतारा र सैरन्द्रीजस्ता सशक्त महिला पात्रमार्फत पितृसत्तात्मक संरचनाविरुद्धको प्रतिरोध देखाउँछ। नयनताराको संघर्ष र सैरन्द्रीको वैचारिक उद्घोषले स्त्रीलाई केवल पीडित नभई प्रतिरोध गर्ने शक्तिका रूपमा स्थापित गर्छ। साथै, धर्मका नाममा हुने अन्धविश्वास र हिंसामाथि गरिएको आलोचना तथा सत्ता–नैतिकताको द्वन्द्वले उपन्यासलाई अझ गहिरो बनाएको छ। वैशाली, मगधदेखि मञ्जुपट्टनसम्म फैलिएको कथा र लिच्छविहरूको आगमनसँग जोडिएका राजनीतिक घटनाक्रमले उपन्यासलाई उत्कर्षमा पुर्याउँछन्। केही स्थानमा धार्मिक पक्षको बढी प्रयोग र ऐतिहासिक प्रामाणिकतामाथि उठ्ने प्रश्नहरू देखिए पनि, ती नै पक्षहरूले कृतिलाई अझ बहसयोग्य बनाएका छन्। समग्रमा, ‘इथा’ इतिहास र कथाको उत्कृष्ट संयोजनका रूपमा उभिएको छ।
