नेपालको राजनीतिक इतिहासमा ‘क्रान्ति’ केवल शब्द होइन, जीवन्त अनुभव हो—त्याग, बलिदान र परिवर्तनको आकांक्षाले बनेको। यही यात्राको केन्द्रमा नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन उभिएको छ। २००६ सालमा पुष्पलाल श्रेष्ठले रोपेको विचार समयसँगै आन्दोलन, संगठन र अन्ततः सत्तासम्म पुगेको कथा हो। राणा शासनको अन्त्यदेखि गणतन्त्र स्थापनासम्म आइपुग्दा कम्युनिस्टहरूले आफूलाई केवल राजनीतिक शक्ति मात्र होइन, परिवर्तनका प्रमुख वाहकका रूपमा स्थापित गरे।
तर आजको अवस्थामा उभिएर हेर्दा एउटा असहज प्रश्न उठ्छ—के कम्युनिस्ट आन्दोलन अझै पनि परिवर्तनको प्रतिनिधि छ, कि आफ्नै इतिहासबाट विचलित भएको छ? पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको निराशा, आन्तरिक द्वन्द्व र वैचारिक अस्पष्टताले यो प्रश्नलाई थप तीव्र बनाएको छ। केही नेताहरूले सार्वजनिक रूपमा नै नेतृत्व र प्रणालीप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्नु यसैको संकेत हो।वामपन्थी दलहरूको वर्तमान संकट बुझ्न विचार र व्यवहारबीचको दूरीलाई केन्द्रीय रूपमा हेर्नुपर्छ। एकातिर समानता, सामाजिक न्याय र रूपान्तरणका आदर्श प्रस्तुत गरिन्छन्; अर्कोतिर व्यवहारमा सत्ता–केन्द्रित राजनीति, सुविधा–केन्द्रित जीवनशैली र संगठनभित्रको गुटबन्दी हावी देखिन्छ। जब विचार भाषणमा सीमित हुन्छ र व्यवहारमा त्यसको प्रतिविम्ब देखिँदैन, तब जनविश्वास कमजोर हुनु स्वाभाविक हो।
इतिहासले देखाउँछ कि नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन सधैं सीधा रेखामा अघि बढेको छैन। २०१७ सालपछि भूमिगत राजनीति, त्यसपछिका विभाजनहरू, अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव, र सशस्त्र तथा संसदीय मार्गबीचको द्वन्द्वले यसलाई जटिल बनायो। तर २०४६ सालको परिवर्तनपछि खुला राजनीतिमा आएको वामपन्थले उल्लेखनीय सफलता पनि हासिल गर्यो। २०५१ सालमा सरकार गठनदेखि २०६२/०६३ को आन्दोलन र त्यसपछि गणतन्त्र स्थापनासम्म यसको भूमिका निर्णायक रह्यो।विशेषगरी २०७४ सालको निर्वाचन वामपन्थी शक्तिको चरम उत्कर्षको उदाहरण थियो। तर त्यसपछिको एकता टिक्न नसक्नु, नेतृत्वबीचको अविश्वास र शक्ति संघर्षले त्यो उपलब्धिलाई कमजोर बनायो। यही चरणदेखि जनविश्वासमा गिरावट स्पष्ट देखिन थाल्यो।
वर्तमान संकटको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम नयाँ पुस्तासँगको दूरी हो। आजका युवाहरू परम्परागत नाराभन्दा परिणाममुखी राजनीति चाहन्छन्—पारदर्शिता, जवाफदेहिता र ठोस उपलब्धि। जब पुराना दलहरूले यी अपेक्षाहरू पूरा गर्न सक्दैनन्, तब वैकल्पिक शक्तिहरूको उदय हुनु स्वाभाविक हुन्छ। यद्यपि ती विकल्पहरू पनि अझै पूर्ण रूपमा परिपक्व भइसकेका छैनन्।नेतृत्वशैली पनि आलोचनाको केन्द्रमा छ। व्यक्तिकेन्द्रित निर्णय, आन्तरिक लोकतन्त्रको कमजोर अभ्यास, र आलोचनाप्रतिको असहिष्णुता जस्ता प्रवृत्तिहरूले संगठनलाई कमजोर बनाएका छन्। यसलाई पूर्ण निरङ्कुशताको रूपमा चित्रण गर्न मिल्दैन, किनकि देशमा प्रतिस्पर्धी लोकतान्त्रिक प्रणाली कायम छ; तर यस्ता प्रवृत्तिहरूले दीर्घकालीन रूपमा राजनीतिक संस्कृतिलाई नकारात्मक असर पार्ने जोखिम भने अवश्य छ।
त्यसैगरी, वामपन्थी आन्दोलनले उठाएका आदर्शहरू—समाजवाद, समानता, जनसत्ता—व्यवहारमा कमजोर रूपमा कार्यान्वयन हुँदा जनतामा निराशा बढेको छ। नाराहरू र यथार्थबीचको दूरी बढ्दै जाँदा आन्दोलनको नैतिक आधार कमजोर हुन्छ।तर यी सबै कमजोरीहरूका बाबजुद पनि एउटा तथ्य महत्त्वपूर्ण छ—राजनीतिक धाराहरू पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदैनन्; तिनीहरू रूपान्तरण हुन्छन्। त्यसैले अहिलेको अवस्थालाई अन्त्यभन्दा संक्रमणको रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।
पुनर्निर्माण सम्भव छ, तर त्यसका लागि केही आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छन्। पहिलो, विचार र व्यवहारबीचको अन्तर घटाउनुपर्छ—नीति र कार्यान्वयनमा विश्वसनीयता देखिनुपर्छ। दोस्रो, आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ गर्नुपर्छ—नेतृत्व व्यक्तिकेन्द्रित होइन, संस्थाकेन्द्रित हुनुपर्छ। तेस्रो, नयाँ पुस्तासँग सार्थक संवाद स्थापित गर्नुपर्छ—पुराना भाष्य होइन, नयाँ यथार्थअनुसारको दृष्टिकोण आवश्यक छ।
अन्ततः, नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य यसको आफ्नै आत्मसमीक्षामा निर्भर छ। यदि यसले आफ्ना कमजोरीहरू स्वीकार गर्दै सुधारको बाटो समात्न सक्छ भने पुनः उदय सम्भव छ। अन्यथा, यो इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण तर सीमित अध्यायका रूपमा मात्र रहन सक्छ। राजनीति अन्ततः विश्वासको खेल हो—त्यो विश्वास पुनः निर्माण गर्न सकियो भने मात्र कुनै पनि आन्दोलन दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्छ।
