सल्यान — सिद्ध कुमाख गाउँपालिका–३, फलाँटेका ६३ वर्षीय पुरानाराम रेउले परम्परागत पानीघट्ट बनाउने पेसाबाट परिचित छन्। ४७ वर्षअघि सुरु गरेको यो पेसालाई उनले अझै निरन्तरता दिइरहेका छन्।
कडा चट्टान फोडेर छिनो र हथौडाको सहारामा ढुङ्गा कुदेर पानीघट्टको चक्का, जातो र सिलौटो बनाउनु उनको दैनिकी हो। शारीरिक अस्वस्थताका बाबजुद पनि उनले यही पेसा छोडेका छैनन्। उनी दमका बिरामीसमेत हुन्।
‘१६ वर्षको उमेरदेखि यो पेसा गर्दै आएको छु। छोरा, नाति र श्रीमतीसहित ६ जनाको परिवार पाल्दै आएको छु,’ उनले भने, ‘हात दुख्छ, ढाड दुख्छ, दमको बिरामी छु। टाढा जान सक्दिनँ, यहीँ काम गरेर परिवार चलाएको छु।’एक दशकअघिसम्म पानीघट्टका चक्काको माग धान्न मुस्किल हुने गरेको उनको अनुभव छ। ‘१०/१२ वर्षअघि त माग धान्नै गाह्रो हुन्थ्यो। वर्षमा १२ देखि १६ लाख रुपैयाँसम्मको बिक्री हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘तर विस्तारै खोलाका घट्ट चल्न छोडेपछि माग घट्दै गयो।’
पछिल्लो दुई वर्षयता भने बिजुलीबाट चल्ने उपकरणको प्रयोग बढेसँगै केही माग पुनः बढ्न थालेको उनी बताउँछन्। अहिले भने वार्षिक ६ देखि ७ लाख रुपैयाँसम्मको बिक्री हुने गरेको छ।पछिल्लो पुस्ताले परम्परागत पेसाप्रति खासै चासो नदिँदा यस्तो सीप लोप हुने खतरा बढिरहेको उनी बताउँछन्। ‘सिकाउने प्रयास गरेँ, तर युवापुस्ताले खासै रुचि देखाएनन्,’ उनले भने।
तर, उनका १५ वर्षीय नाति सुजन भने हजुरबुबाको पेसा सिक्दै निरन्तरता दिन अघि सरेका छन्। कक्षा १० मा अध्ययनरत सुजनले बिदाको समय सदुपयोग गर्दै घट्ट, जातो र सिलौटो बनाउन सिकिसकेका छन्।म १५ वर्षको भएँ, कक्षा १० मा पढ्छु,’ उनले भने, ‘बिदामा समय खेर नजाओस् भनेर हजुरबुबासँगै सिकिरहेको छु। अहिलेसम्म ६ जोडी जातो–सिलौटा बेचिसकेको छु। पढ्दै जाँदा पनि समय मिलाएर यो पेसालाई निरन्तरता दिने इच्छा छ।’
साइजअनुसार एक जोडी पानीघट्टको चक्काको मूल्य ३० हजारदेखि एक लाख रुपैयाँसम्म पर्छ। त्यस्तै, जातो २,५०० देखि ५,००० रुपैयाँ र सिलौटो ५०० देखि ३,००० रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने गरेको छ।हाल पानीघट्टको चक्काभन्दा जातो र सिलौटाको माग बढी छ। रेउलेले बनाएका सामग्री रुकुम, रोल्पा, सुर्खेत, दैलेख, जाजरकोट र दाङसम्म पुग्ने गरेका छन्।
फलाँटेका गाउँमै दर्जनभन्दा बढी घरपरिवार यही पेसामा आबद्ध छन्। उनीहरूले यसैबाट जीविकोपार्जन गरिरहेका छन्। परम्परागत सीप र श्रममा आधारित यस्तो पेसाको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि राज्य तथा स्थानीय तहको ध्यान आवश्यक रहेको उनीहरूको माग छ।
